Ontwikkelingen op de energiemarkten in oktober

Energieprijzen stijgen fors in oktober door toenemende zorgen over gasvoorziening

Samenvatting

De energieprijzen zijn in oktober opnieuw fors gestegen. In Nederland lagen de gemiddelde elektriciteitsprijzen op de dagmarkt 13% hoger dan in september, terwijl ook de termijnprijzen aanzienlijk toenamen. De gasprijzen stegen nog sterker, waarbij het TTF Front-Month-contract met 43% toenam.

De gasmarkt bleef de belangrijkste aanjager van de prijsstijgingen. Aanhoudende beperkingen in de LNG-aanvoer vanuit de Golfregio, gecombineerd met uitzonderlijk lage Europese gasvoorraden, vergrootten de zorgen over de energievoorziening richting de winter. Tegelijkertijd zorgden perioden met weinig windproductie en kortere dagen voor een grotere afhankelijkheid van duurdere conventionele elektriciteitscentrales, waardoor de elektriciteitsprijzen verder onder druk kwamen te staan. 

Minder windenergie en hogere gasprijzen drijven dagmarktprijzen op

De gemiddelde elektriciteitsprijzen op de Nederlandse dagmarkt stegen in oktober met 13% tot €172,03/MWh. Gedurende de maand schommelden de prijzen echter aanzienlijk, voornamelijk afhankelijk van de productie van wind- en zonne-energie en de beschikbaarheid van conventionele elektriciteitscentrales.

Tijdens perioden met veel duurzame elektriciteitsproductie daalden de prijzen, doordat een groter deel van de elektriciteitsvraag kon worden gedekt. In de week eindigend op 25 oktober daalden de gemiddelde prijzen tot ongeveer €134/MWh. Twee stormen die over Noordwest-Europa trokken, zorgden voor een bijzonder hoge windproductie. In combinatie met de lagere elektriciteitsvraag tijdens het weekend leidde dit op 25 oktober rond het middaguur zelfs tot licht negatieve prijzen.

Tegen het einde van de maand veranderde de situatie aanzienlijk. De windproductie nam sterk af, waardoor er meer gasgestookte elektriciteitscentrales nodig waren, terwijl de gasprijzen al uitzonderlijk hoog lagen. Hierdoor stegen de gemiddelde wekelijkse elektriciteitsprijzen tot ongeveer €228/MWh in de week eindigend op 1 november. Op 29 oktober bereikte de Nederlandse dagmarktprijs om 17.30 uur zelfs €554,56/MWh.

Ook de kortere dagen droegen bij aan de hogere prijzen. Naarmate de herfst vorderde, was er tijdens de ochtend- en avonduren minder zonne-energie beschikbaar, waardoor de behoefte aan conventionele elektriciteitsproductie toenam.

Ontwikkelingen in de buurlanden bleven eveneens van belang, aangezien de Nederlandse, Duitse en Belgische elektriciteitsmarkten nauw met elkaar verbonden zijn. Vooruitkijkend blijft de windproductie een belangrijke factor voor de prijsontwikkelingen op korte termijn. Perioden met weinig wind kunnen de prijzen verder opdrijven, terwijl een hogere duurzame energieproductie en een betere beschikbaarheid van kernenergie juist voor verlichting kunnen zorgen.

Elektriciteitsprijzen op termijnmarkt stijgen fors door hogere gaskosten

Ook de elektriciteitsprijzen op de termijnmarkt stegen in oktober aanzienlijk. Het Nederlandse Cal-27-contract nam met 29,0% toe.

De belangrijkste oorzaak was de sterke stijging van de gasprijzen, waardoor de verwachte productiekosten van gasgestookte elektriciteitscentrales toenamen. Zorgen over de beschikbaarheid van LNG en de relatief lage Europese gasvoorraden vergrootten daarnaast de onzekerheid over de elektriciteitsvoorziening tijdens de komende winter.

De elektriciteitsprijzen op de termijnmarkt stegen echter minder sterk dan de gasprijzen. Dit komt doordat de invloed van hogere gasprijzen afhankelijk is van hoe vaak gasgestookte elektriciteitscentrales nodig zijn om aan de vraag te voldoen. Wanneer voldoende elektriciteit beschikbaar is uit duurzame bronnen, kernenergie of import, blijft de invloed van duurdere gasgestookte productie beperkter.

De ontwikkelingen rondom de gasvoorziening, duurzame elektriciteitsproductie en de beschikbaarheid van Franse kerncentrales blijven daarom belangrijke factoren voor de termijnprijzen van elektriciteit.     

Gasprijzen op TTF Front-Month stijgen fors door aanhoudende zorgen over aanbod

De gasprijzen op de TTF Front-Month stegen in oktober aanzienlijk. Dit weerspiegelde de toenemende zorgen over de Europese gasvoorziening richting de winter, nu het seizoen waarin gas uit de opslagen wordt onttrokken is begonnen. De TTF Front-Month-prijs steeg met 43,0% ten opzichte van september en bereikte aan het einde van de maand €103,73/MWh. Het was voor het eerst sinds december 2022 dat dit contract boven de €100/MWh uitkwam.

De belangrijkste oorzaak was de aanhoudende onzekerheid over de LNG-aanvoer vanuit de Golfregio. Beperkingen in de scheepvaart door de Straat van Hormuz bleven de beschikbaarheid van LNG beïnvloeden. Daarnaast waren de verwerkingsinstallaties van QatarEnergy in Ras Laffan eerder dit jaar beschadigd. Berichten over aanvallen op schepen in de Golfregio, waaronder een Qatarese LNG-tanker, vergrootten de zorgen over de gasvoorziening verder.

Deze ontwikkelingen versterkten de concurrentie om LNG uit andere regio's, met name tussen Europa en Azië. Doordat er minder alternatieve aanvoer beschikbaar was, werden de Europese gasprijzen steeds gevoeliger voor geopolitieke ontwikkelingen en mogelijke verstoringen in de levering.

Gasprijzen op termijnmarkt stijgen door toenemende risico's richting winter

Ook de gasprijzen op de termijnmarkt stegen in oktober fors. Het TTF Cal-27-contract nam met 43,6% toe tot €81,48/MWh.

De sterkste prijsstijgingen vonden plaats in de tweede helft van de maand. Alleen al in de laatste dagen van oktober steeg het TTF Cal-27-contract met ongeveer 17%. Dit laat zien hoe snel zorgen over de toekomstige beschikbaarheid van gas zich vertaalden in hogere prijzen.

De Europese gasvoorraden bleven een belangrijk aandachtspunt. Eind oktober waren de gasopslagen voor ongeveer 75% gevuld, aanzienlijk minder dan gebruikelijk voor deze tijd van het jaar. Hierdoor beschikt Europa over een kleinere buffer richting de winter, wat het risico op verdere prijsstijgingen vergroot wanneer de temperaturen dalen of er aanvullende verstoringen in de gasaanvoer optreden.

De weersomstandigheden worden daarom steeds belangrijker. Een zachte winter kan het gasverbruik beperken en de druk op de voorraden verminderen. Een langdurige koude periode zou daarentegen de vraag naar gas voor verwarming vergroten. Wanneer dit samenvalt met weinig windproductie, is bovendien extra gas nodig voor elektriciteitsproductie.

Diplomatieke ontwikkelingen kunnen mogelijk voor enige verlichting zorgen. Iran heeft aangegeven open te staan voor onderhandelingen, wat de vooruitzichten voor LNG-transporten door de regio zou kunnen verbeteren. Een blijvende daling van de gasprijzen zal echter grotendeels afhangen van de vraag of deze ontwikkelingen daadwerkelijk leiden tot een structureel herstel van de LNG-aanvoer.  

Olie

De olieprijzen stegen in oktober met 13,6% en eindigden de maand op $117,64 per vat. Deze stijging weerspiegelde de aanhoudende geopolitieke onzekerheid en zorgen over de energievoorziening vanuit de Golfregio.

De beperkingen voor de scheepvaart door de Straat van Hormuz bleven een belangrijke bron van onzekerheid. Hoewel de directe gevolgen voor de olie- en LNG-aanvoer verschillen, vergrootten verstoringen op deze belangrijke transportroute de onzekerheid over de wereldwijde beschikbaarheid van energie.

Berichten over aanvallen op schepen in de regio versterkten de zorgen op de markt. Tegelijkertijd boden diplomatieke signalen enige hoop op afnemende spanningen, al bleef de onzekerheid over de situatie groot.

Vooruitkijkend blijven geopolitieke ontwikkelingen en de beschikbaarheid van energie vanuit de Golfregio belangrijke factoren voor de olieprijzen. Verdere verstoringen kunnen de opwaartse prijsdruk vergroten, terwijl verbeterde omstandigheden voor de scheepvaart de zorgen over de aanvoer juist kunnen verminderen.

Kolen

De kolenprijzen stegen in oktober met 6,9% en eindigden de maand op $145,46 per ton. Daarmee was de prijsstijging gematigder dan op de gas- en elektriciteitsmarkten.

Door de sterke stijging van de gasprijzen werd elektriciteitsproductie met gasgestookte centrales aanzienlijk duurder. Hierdoor verbeterde de relatieve concurrentiepositie van kolengestookte elektriciteitscentrales in markten waar voldoende kolencapaciteit beschikbaar was.

Kolengestookte elektriciteitscentrales bleven daardoor een alternatief voor gasgestookte productie, met name tijdens perioden met weinig duurzame energieproductie. De mate waarin kolen gas kunnen vervangen, hangt echter af van de beschikbare productiecapaciteit en de aanvullende kosten voor CO₂-uitstoot.

CO₂

De prijzen van CO₂-emissierechten stegen in oktober met 4,8%. Het Europese emissierechtencontract voor december 2026 bereikte daarmee een prijs van €89,19 per ton CO₂.

De hogere kosten voor elektriciteitsproductie met fossiele brandstoffen en de aanhoudende behoefte aan conventionele elektriciteitscentrales ondersteunden de CO₂-prijzen. Wanneer gas- en kolengestookte elektriciteitscentrales worden ingezet, zijn hiervoor ook emissierechten nodig. Dit kan de vraag naar deze rechten vergroten.

De prijsstijging van CO₂-emissierechten bleef echter relatief beperkt in vergelijking met de forse stijgingen van de gas- en elektriciteitsprijzen op de termijnmarkt. Hoewel hogere CO₂-prijzen de kosten van elektriciteitsproductie met fossiele brandstoffen verder opdreven, bleven zorgen over de gasvoorziening de belangrijkste oorzaak van de stijgende energieprijzen in oktober.     

Vooruitblik

Met de winter in aantocht blijven de Europese energiemarkten bijzonder gevoelig voor ontwikkelingen in de gasvoorziening en weersomstandigheden. Doordat de Europese gasvoorraden aanzienlijk lager zijn dan gebruikelijk en de LNG-aanvoer vanuit de Golfregio nog altijd beperkt is, heeft de markt minder ruimte om aanvullende verstoringen op te vangen. Ook de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen van 3 november kunnen, ongeacht de uitslag, invloed hebben op de prijsontwikkelingen.

Een zachte winter, een verbeterde beschikbaarheid van LNG en een hogere productie van duurzame energie en kernenergie kunnen de prijsdruk verminderen. Diplomatieke vooruitgang in het Midden-Oosten kan daarnaast het marktvertrouwen versterken, vooral wanneer dit leidt tot een structureel herstel van de LNG-aanvoer.

Nieuwe verstoringen in de scheepvaart, langdurige koude perioden of weinig windproductie kunnen de prijzen daarentegen verder opdrijven. Voor de elektriciteitsprijzen blijft vooral de beschikbaarheid van duurzame energie en kernenergie bepalend voor hoe vaak duurdere gasgestookte elektriciteitscentrales moeten worden ingezet.